Spis treści
Wprowadzenie
Rozwój artysty (w tym muzyka) nie przebiega wyłącznie w obszarze umiejętności technicznych. Równie istotna jest dojrzałość psychiczna i społeczna, która wpływa na sposób uczenia się, podejmowania decyzji, radzenia sobie z oceną oraz budowania relacji zawodowych. W tym kontekście szczególnie przydatne okazują się koncepcje Erika Eriksona oraz Marii Manturzewskiej, ponieważ opisują one kluczowe momenty rozwoju człowieka w okresie dorastania i wczesnej dorosłości, a także pokazują specyfikę funkcjonowania osoby rozwijającej się w środowisku artystycznym.
W niniejszej pracy przedstawiam założenia obu autorów, które uważam za najbardziej istotne dla przebiegu kariery artysty oraz dla jego pracy nad dojrzałością. Oprócz tego, omówione zostaną kwestie związane z konfliktami w gronie pedagogicznym szkoły oraz przedstawiona zostanie ocena przydatności treści przedstawianych na zajęciach stacjonarnych (na które - w moim IOS-owym przypadku nie uczęszczałem, natomiast odniosę się do tego przy okazji odpowiedniego zadania).
Założenia Eriksona i Manturzewskiej istotne w karierze artysty
Koncepcja Eriksona opisuje rozwój człowieka jako serię etapów, w których jednostka mierzy się z określonym konfliktem (kryzysem). Od sposobu jego rozwiązania zależy jakość późniejszego funkcjonowania. W przypadku artysty szczególnie ważne są etapy związane z adolescencją i wczesną dorosłością, ponieważ jest to okres intensywnego kształtowania tożsamości oraz kierunku rozwoju zawodowego.
Manturzewska natomiast zwraca uwagę na specyfikę rozwoju muzyka: na znaczenie środowiska, relacji pedagogicznej, systemu szkolnictwa artystycznego oraz fakt, że w wieku dojrzewania muzyka często staje się centralnym elementem tożsamości.
1. Erik Erikson - tożsamość, relacje i dojrzałość
Najważniejszym elementem teorii Eriksona dla przebiegu kariery artysty jest etap adolescencji, opisany jako konflikt: tożsamość vs. dyfuzja ról. W tym okresie młody człowiek poszukuje odpowiedzi na pytanie: „kim jestem?” oraz „jaką rolę chcę pełnić?”. W świecie muzyki pytania te stają się wyjątkowo konkretne, ponieważ edukacja artystyczna szybko wymusza wybór specjalizacji, repertuaru, sposobu pracy oraz stylu wykonawczego.
W praktyce oznacza to m.in. próbę określenia, czy dana osoba chce być przede wszystkim wykonawcą, pedagogiem, kompozytorem, muzykiem zespołowym, a może łączyć te role. Jeżeli młody artysta nie otrzymuje wystarczającego wsparcia (ze strony pedagogów, szkoły lub środowiska), może pojawić się dyfuzja ról, czyli brak stabilnej wizji siebie, chaotyczne decyzje lub poczucie, że jego rozwój nie ma sensu.
Drugim istotnym etapem jest wczesna dorosłość, czyli konflikt: intymność vs. izolacja. W przypadku artysty etap ten ma duże znaczenie, ponieważ kariera muzyczna opiera się na relacjach: współpracy zespołowej, relacji mistrz-uczeń, relacjach w instytucjach kultury oraz budowaniu sieci kontaktów. Osoba, która nie potrafi wchodzić w dojrzałe relacje i przyjmować informacji zwrotnej, może częściej popadać w izolację, konflikty i samotność zawodową.
Trzecim etapem, istotnym dla dojrzałego artysty, jest konflikt: generatywność vs. stagnacja. W dorosłości pojawia się pytanie, czy człowiek chce wnosić wkład w życie innych oraz w kulturę. U artysty może to oznaczać nie tylko występy, ale też tworzenie repertuaru, działalność pedagogiczną, prowadzenie zespołów, pracę edukacyjną lub budowanie środowiska artystycznego. Dojrzałość przejawia się wtedy w przejściu od myślenia „ja i mój sukces” do myślenia „moja rola i mój wkład”.
2. Maria Manturzewska - specyfika rozwoju muzyka
W koncepcji Manturzewskiej szczególnie istotne jest założenie, że rozwój muzyka przebiega w specyficznych warunkach, a kluczowy okres kształtowania się osobowości artystycznej przypada na wiek około 13-19 lat. W tym czasie muzyka nie jest jedynie jednym z zainteresowań, lecz często staje się centralnym elementem życia, wpływającym na codzienny rytm, relacje społeczne oraz samoocenę.
Z jednej strony jest to korzystne, ponieważ pozwala rozwinąć dyscyplinę, nawyk pracy i wysokie kompetencje. Z drugiej strony może prowadzić do tzw. „wąskiej tożsamości”, gdzie młody człowiek zaczyna postrzegać siebie niemal wyłącznie przez pryzmat sukcesów lub porażek artystycznych. Wtedy kryzysy (np. słabszy okres, kontuzja, gorszy występ, niezdany konkurs) bywają przeżywane bardzo silnie, ponieważ uderzają nie tylko w umiejętności, ale w całe poczucie własnej wartości.
Kolejnym ważnym elementem w podejściu Manturzewskiej jest rola środowiska oraz relacji pedagogicznej. W rozwoju muzyka ogromne znaczenie mają nauczyciele, instytucje, system ocen, sposób prowadzenia ucznia, a także klimat wsparcia lub presji. W tym sensie koncepcja Manturzewskiej dobrze uzupełnia Eriksona, pokazując, że kryzys tożsamości w adolescencji nie jest wyłącznie „sprawą jednostki”, ale w dużej mierze wynika z tego, czy młody artysta ma możliwość bezpiecznej eksploracji i rozwoju.
W dorosłości (zwłaszcza na studiach i po studiach) istotnym momentem staje się przejście od roli ucznia do roli samodzielnego artysty. Dojrzałość polega wtedy na stopniowym uniezależnianiu się od zewnętrznego sterowania (programu, ocen, konkursów, autorytetu pedagoga) i budowaniu własnej autonomii: interpretacyjnej, repertuarowej i zawodowej.
3. Elementy wspólne i ich znaczenie dla kariery artysty
Obie koncepcje łączy przekonanie, że okres dojrzewania i wczesnej dorosłości ma decydujące znaczenie dla rozwoju osobowości oraz stabilności psychicznej człowieka. Erikson opisuje ten proces językiem kryzysów rozwojowych, natomiast Manturzewska pokazuje, jak te kryzysy wyglądają w realiach edukacji muzycznej.
W mojej ocenie szczególnie istotne dla kariery artysty są następujące założenia: budowanie stabilnej tożsamości artystycznej (niezależnej wyłącznie od otrzymanych stopni), rozwijanie umiejętności wchodzenia w dojrzałe relacje zawodowe, oraz stopniowe przechodzenie do autonomii i odpowiedzialności za własną drogę rozwoju. W późniejszym etapie dochodzi również aspekt generatywności, czyli potrzeby wniesienia wkładu w kulturę i w rozwój innych ludzi.
Konflikt w gronie pedagogicznym
Opisana sytuacja jest klasycznym przykładem konfliktu organizacyjnego w instytucji edukacyjnej, w którym nakładają się na siebie trzy warstwy problemu: (1) konflikt interesów związany z organizacją pracy, (2) konflikt relacyjny i emocjonalny w gronie, oraz (3) konflikt o zaufanie do dyrektora wynikający z informacji o możliwej niegospodarności i zachowaniach pozazawodowych. W praktyce oznacza to, że spór nie dotyczy wyłącznie nowych pomysłów dyrektora, ale również poczucia sprawiedliwości, bezpieczeństwa oraz szacunku w miejscu pracy.
Już na etapie analizy sytuacji widać, że obecny stan jest niekorzystny dla wszystkich stron. Nauczyciele odczuwają przeciążenie i brak wpływu na decyzje, dyrekcja spotyka się z oporem i brakiem współpracy, a rodzice i uczniowie tracą poczucie stabilności oraz zaufanie do szkoły. Taki konflikt, jeżeli będzie się utrzymywał, zwykle prowadzi do pogorszenia jakości kształcenia, spadku motywacji oraz eskalacji plotek i wzajemnych oskarżeń.
Istotnym elementem jest również fakt, że informacje o nadużywaniu alkoholu, skandalach obyczajowych oraz nieprawidłowościach w przydziale godzin pochodzą głównie od dwóch nauczycielek, które mają silną pozycję w gronie. Z jednej strony nie można ignorować sygnałów o możliwych nadużyciach (zwłaszcza jeśli dotyczą gospodarowania środkami publicznymi lub bezpieczeństwa pracy). Z drugiej strony istnieje ryzyko, że część przekazu ma charakter plotkarski, co może prowadzić do zniesławienia, a nawet do konfliktu prawnego. W związku z tym kluczowe jest oddzielenie faktów od opinii oraz ograniczenie eskalacji emocjonalnej.
Jako przewodniczący komisji negocjacyjnej przyjmuję rolę osoby neutralnej, której zadaniem jest uporządkowanie rozmowy, pilnowanie zasad oraz doprowadzenie do rozwiązania, które będzie możliwe do wdrożenia. W negocjacjach istotne jest nie tylko „kto ma rację”, ale przede wszystkim to, aby ustalić realne potrzeby i interesy obu stron, a następnie znaleźć rozwiązanie, które ograniczy straty i poprawi funkcjonowanie szkoły.
1. Przygotowanie spotkania i ramy organizacyjne
Zakładam, że termin i sala spotkania są już ustalone, jednak jako przewodniczący dbam o to, aby warunki sprzyjały rozmowie: ustawienie krzeseł w sposób umożliwiający kontakt wzrokowy, brak „podziału na obozy”, możliwość notowania ustaleń, oraz ograniczenie bodźców sprzyjających chaosowi. Jeszcze przed spotkaniem informuję obie strony o podstawowych zasadach: wypowiadanie się bez przerywania, unikanie ataków personalnych, trzymanie się tematu, oraz koncentracja na rozwiązaniach.
Z perspektywy wiedzy o konflikcie istotne jest także, aby spotkanie miało jasny cel i strukturę. Celem nie jest publiczna konfrontacja ani „rozliczenie” jednej strony, lecz doprowadzenie do ustaleń, które będą mierzalne i możliwe do wdrożenia. Dlatego zapowiadam, że rozmowa zostanie podzielona na etapy: przedstawienie problemu, zebranie stanowisk, identyfikacja interesów, omówienie spornych kwestii, wypracowanie propozycji i zapisanie wspólnego planu.
2. Otwarcie spotkania i przedstawienie sytuacji
Na początku spotkania przedstawiam krótko, co jest przedmiotem rozmowy: napięcie w gronie pedagogicznym, brak porozumienia co do nowych zasad pracy oraz narastające oskarżenia dotyczące dyrektora. Podkreślam, że komisja nie jest „sądem” i nie wydaje wyroków na podstawie plotek, ale ma doprowadzić do wyjaśnienia sytuacji oraz do wypracowania zasad współpracy. W tym momencie przedstawiam streszczenie informacji, które do mnie dotarły, jednak bez wartościowania i bez wskazywania winnych.
Wprowadzam też zasadę, że omawiamy kolejno dwa obszary: najpierw kwestie organizacyjne i zawodowe (projekty, koncerty, godziny), a dopiero później temat poważnych zarzutów (niegospodarność, alkohol, skandale). Ma to na celu uniknięcie natychmiastowej eskalacji emocji i skupienie rozmowy na tym, co można uporządkować w sposób konkretny.
3. Zebranie stanowisk stron i diagnoza interesów
W pierwszej części proszę obie strony o przedstawienie swoich racji: najpierw dyrektora, potem reprezentantów grona pedagogicznego. Zależy mi, aby każda strona mogła wypowiedzieć się bez przerywania, ponieważ obniża to napięcie i daje poczucie wysłuchania, które jest podstawą dalszych negocjacji. Na tym etapie celowo nie poruszam jeszcze kwestii alkoholu i skandali, aby nie zamienić spotkania w personalną awanturę.
W trakcie wypowiedzi zwracam uwagę na rozróżnienie między stanowiskiem a interesem. Stanowiska mogą brzmieć: „nie chcemy dodatkowych koncertów” albo „trzeba promować szkołę”. Interesy natomiast zwykle są głębsze: nauczyciele mogą potrzebować przewidywalnego czasu pracy, poczucia sprawiedliwości i ochrony przed przeciążeniem, a dyrektor może potrzebować rozwoju szkoły, prestiżu, wyników oraz dodatkowych środków finansowych. Dopiero na poziomie interesów można realnie budować kompromis.
4. Reakcja na przebieg spotkania i praca z emocjami
Po przedstawieniu stanowisk oceniam, w jakim kierunku idzie rozmowa. Jeśli dyrektor zachowuje się rzeczowo, a napięcie wynika głównie z oporu grona przed zmianami, wówczas skupiam się na uporządkowaniu oczekiwań nauczycieli i pokazaniu, że część inicjatyw może przynieść korzyści również im. Jeżeli natomiast dyrektor wykazuje brak kontroli emocji, unika odpowiedzi, manipuluje lub lekceważy grono, wówczas priorytetem staje się zabezpieczenie procesu negocjacji i postawienie jasnych granic.
W obu przypadkach kluczowe jest ograniczenie konfliktu relacyjnego. Konflikty w szkołach artystycznych często eskalują nie dlatego, że strony mają całkowicie sprzeczne cele, ale dlatego, że pojawia się poczucie braku szacunku, faworyzowania lub nierównego traktowania. Dlatego w razie potrzeby stosuję krótkie przerwy, podsumowania i doprecyzowanie wypowiedzi, aby rozmowa nie zamieniła się w wymianę oskarżeń.
5. Omówienie zarzutów: alkohol, niegospodarność, niesprawiedliwość
Niezależnie od wyniku rozmowy w części organizacyjnej, przechodzę do omówienia poważnych zarzutów, ponieważ nie można ich ignorować. Robię to w sposób uporządkowany i możliwie bezemocjonalny. Podkreślam, że komisja nie rozstrzyga plotek, lecz opiera się na faktach, dokumentach i procedurach. Jeżeli zarzuty dotyczą niegospodarności lub niesprawiedliwego przydziału godzin, proszę o przedstawienie konkretów: przykładów, dat, dokumentów lub zapisów planu pracy.
Wątek nadużywania alkoholu traktuję jako szczególnie poważny, ponieważ dotyczy odpowiedzialności za instytucję, bezpieczeństwa pracy oraz wizerunku szkoły. W tym punkcie dopuszczam dwa możliwe scenariusze. Jeżeli nie ma żadnych dowodów, a temat funkcjonuje wyłącznie jako plotka, wówczas wskazuję, że takie działania są destrukcyjne i mogą prowadzić do zniesławienia. Jeżeli natomiast pojawiają się wiarygodne przesłanki (np. sytuacje zgłaszane przez wielu świadków), wówczas rekomenduję formalne kroki zgodne z procedurami: zgłoszenie do organu prowadzącego, nadzoru pedagogicznego lub odpowiednich instytucji.
W tym miejscu poruszam także kwestię odpowiedzialności osób rozpowszechniających informacje. Jeżeli dwie nauczycielki faktycznie mają wiedzę o zdarzeniach, powinny zgłaszać je w sposób formalny, a nie przez plotki. Jeśli natomiast ich przekaz jest oparty na domysłach, należy jasno zaznaczyć, że takie zachowanie pogłębia konflikt i niszczy zaufanie w gronie.
6. Wypracowanie kompromisu i planu działania
Ostatnia część spotkania dotyczy budowania rozwiązania, które będzie możliwe do wdrożenia. Proponuję kompromis polegający na stworzeniu wspólnego, ograniczonego zestawu działań rozwojowych szkoły: listy koncertów środowiskowych, projektów zewnętrznych, inicjatyw promocyjnych oraz potencjalnych sponsorów. Kluczowe jest to, aby działania te były zaplanowane w sposób realistyczny i sprawiedliwy.
W praktyce oznacza to ustalenie: (1) maksymalnej liczby dodatkowych wydarzeń w semestrze, (2) zasad rozdziału obowiązków, (3) transparentnych kryteriów przydziału godzin i projektów, oraz (4) sposobu rozliczania efektów. Proponuję również, aby powstał krótki dokument (np. protokół ustaleń lub regulamin), podpisany przez dyrektora i reprezentantów grona, co ograniczy ryzyko powrotu konfliktu.
W ramach działań zabezpieczających proponuję również ustalenie terminu spotkania kontrolnego po określonym czasie (np. po 6-8 tygodniach), aby sprawdzić, czy uzgodnione rozwiązania faktycznie działają. Taki krok jest zgodny z podejściem negocjacyjnym, w którym liczy się nie tylko podpisanie kompromisu, ale też jego konsekwentne wdrożenie.
Omówienie zagadnień z zajęć stacjonarnych
Jak wspomniano we wprowadzeniu, nie uczęszczałem na zajęcia stacjonarne, więc nie mam bezpośredniego doświadczenia z treściami przedstawianymi w trakcie spotkań. Niemniej jednak, na podstawie dostępnych materiałów oraz rozmów z kolegami, mogę wskazać trzy zagadnienia, które uznałem za szczególnie istotne i praktyczne w kontekście pracy pedagogicznej (zwłaszcza w środowisku szkolnictwa artystycznego).
- Komunikowanie potrzeb przez uczniów - jest to temat wyjątkowo ważny, ponieważ dotyczy realnych sytuacji, które pojawiają się w pracy z młodymi artystami. Uczniowie często mają trudność w nazywaniu swoich potrzeb oraz w sygnalizowaniu problemów, zwłaszcza gdy w grę wchodzą stres, presja oceniania, występy publiczne i silne emocje. Z mojego punktu widzenia umiejętność rozpoznawania emocji oraz reagowania na nie jest kluczowa, ponieważ tłumione uczucia mogą prowadzić do spadku motywacji, pogorszenia relacji, a nawet wypalenia.
- Komunikowanie i wyrażanie uczuć - zagadnienie to pomogło mi uporządkować wiedzę dotyczącą sposobów okazywania emocji w relacji uczeń-nauczyciel. Samodzielnie doszedłem do podziału na cztery kategorie (otwarte nachalne, otwarte subtelne, zamknięte subtelne, zamknięte nachalne), natomiast podczas zaliczenia ustnego miałem okazję lepiej zrozumieć, jak te mechanizmy funkcjonują w praktyce oraz jak mogą wpływać na przebieg lekcji, jakość komunikacji i atmosferę w procesie nauczania.
- Proces rozwoju konfliktu - ze względu na mój bardziej techniczny sposób myślenia, było to dla mnie szczególnie cenne zagadnienie, ponieważ pozwoliło spojrzeć na konflikt w sposób uporządkowany i systematyczny. Zrozumienie pięciu etapów (ukryta niezgoda, ujawnienie, eskalacja, próba rozwiązania, rozwiązanie) oraz wskazówek dotyczących zachowania na każdym z nich jest bardzo przydatne zarówno w pracy pedagogicznej, jak i w funkcjonowaniu w środowisku instytucji kultury.
Uważam, że wybrane przeze mnie zagadnienia dobrze pokazują, jak istotna w pedagogice jest umiejętność komunikacji, rozpoznawania emocji oraz rozwiązywania konfliktów. Są to elementy, które realnie wpływają na rozwój ucznia, jego poczucie bezpieczeństwa, motywację oraz jakość współpracy z nauczycielem.
Liczę również, że wykazałem się wystarczającą wiedzą podczas zaliczenia ustnego, które odbyło się 03.02.2026 r.
Podsumowanie
Koncepcje Eriksona i Manturzewskiej pozwalają spojrzeć na rozwój artysty jako proces obejmujący nie tylko doskonalenie warsztatu, ale również dojrzewanie psychiczne i społeczne. Erikson zwraca uwagę na etapy budowania tożsamości, relacji oraz poczucia sensu i wkładu, natomiast Manturzewska pokazuje, że w przypadku muzyków szczególnie krytyczny jest okres adolescencji, kiedy muzyka staje się główną osią życia i samooceny.
W pracy nad dojrzałością artystyczną kluczowe jest więc budowanie stabilnej tożsamości, rozwijanie autonomii oraz umiejętności współpracy. Dzięki temu artysta może funkcjonować bardziej świadomie, lepiej radzić sobie z kryzysami i traktować swoją karierę jako długofalowy proces, a nie jedynie serię ocen i krótkoterminowych sukcesów.
Opisana sytuacja pokazuje, że konflikty w środowisku szkolnym rzadko mają tylko jedną przyczynę. Najczęściej nakładają się na siebie kwestie organizacyjne, emocjonalne oraz związane z zaufaniem. Dlatego skuteczne negocjacje wymagają nie tylko rozmowy o pomysłach dyrektora, ale również uporządkowania zasad pracy, zapewnienia transparentności oraz oddzielenia faktów od plotek.
Jako przewodniczący komisji kluczowe uznaję prowadzenie rozmowy w sposób uporządkowany i neutralny, a także doprowadzenie do konkretnego planu działania. Kompromis w tym przypadku nie polega na „wygranej” jednej strony, lecz na stworzeniu warunków, w których szkoła może się rozwijać bez przeciążania pedagogów i bez niszczenia relacji w gronie. Jednocześnie poważne zarzuty wobec dyrektora powinny być rozstrzygane formalnie, ponieważ tylko wtedy możliwe jest zachowanie bezpieczeństwa i odpowiedzialności instytucji.
Źródła
Podczas pisania korzystałem z następujących źródeł: